Beyşehir ve çevresinde hasırcılık

Göl kıyısında bir zanaat

Beyşehir Gölü kıyısındaki saz ve bataklık bitkileri, balıkçılık ve kayıkçılığın yanında hasırcılığa da malzeme sağladı. Sanat tarihçisi Gazanfer İltar, alan araştırmasına Yeşildağ’daki çocukluk anılarını da ekler; bir zamanlar güneş gören damlarda ve kuytu avlularda tezgâhlar bulunduğunu anlatır. Kadınların kışın dokurken sohbet edip türkü söylediğini hatırlar. Böylece zanaat yalnız gelir kaynağı değil, birlikte vakit geçirilen bir ortam olarak görünür. Bu anılar belirli bir kuşağın yerel tanıklığıdır.^[1]

Bitkilerin biçilmesi ve paylaştırılması, dokumadan ayrı biçimde örgütlenirdi. İltar’ın Yeşildağ anlatısında Öteyüz ve Yazada sazlıklarının sonbahar hasadı kura ile gruplara bölünürdü. Hammaddeyi genellikle erkekler sağlarken kadınlar güz sonundan ilkbahar tarla işlerine kadar tezgâh başında çalışırdı. Kırsal dokumacılar ürünlerini Beyşehir’deki Salı hasır pazarına getirirdi. İltar’ın yazdığı döneme gelindiğinde hasırcılık büyük ölçüde ticari sektör olmaktan çıkmış, bazı yaşlı ustalar kendi ihtiyaçları için dokumayı sürdürmüştü.^[2]

Bitkiler ve hazırlık

İltar, hem çözgü hem atkıda kullanılan hasırotu veya kamışı, daha çok atkıda kullanılan kofaotundan ayırır. Kıyakotu adlı başka bir bitki bazı hasırların ipini sağlar; yazar bunu özellikle Yeşildağ sazlıklarıyla ilişkilendirir. Bunlar tek bir “saz” türü değil, zanaata ait farklı yerel adlardır. Çalışma hasırotunu Typha, kofaotunu Juncus inflexus olarak tanımlar. Hüyük, Karadiken, Üstünler ve Yeşildağ sazlıklarının anılması, komşu yerleşimlerin farklı hammaddelere erişimini gösterir.^[3]

Bitkiler sonbaharda biçilir, kurutulmak üzere serilir, demetlenir ve dokuma yerine taşınırdı. Kullanımdan önce saplar ıslatılır, kırılmamaları için ahşap tokmakla yumuşatılırdı. Düzen adı verilen yalın tezgâhta ipler iki paralel ahşap parça arasında gergin tutulurdu. Dokuyucu bitki saplarını bu iplerin altından ve üstünden geçirir, sıraları tarakla sıkıştırırdı. Son aşamada kenarlar kesilir, ipler bağlanır ve hasırın dağılması önlenirdi.^[4]

Türler, motifler ve kullanım

Hasırın biçimi kullanımına göre değişirdi. Taban veya ev hasırı toprak döşeme üzerindeki halının altına serilir; yöreme duvara yaslananların sırtını korurdu. Kağnı, namazlık, ocak ve defin için de ayrı hasırlar yapılırdı. Sağlam ürünlerde kamışın öz adı verilen iç kısmı seçilirdi. Bir alttan bir üstten ve iki alttan iki üstten geçirme gibi örgüler farklı yüzeyler oluştururdu. Duvar ve seccade hasırlarındaki baklava ile koçboynuzu motifleri, gündelik eşyalarda süslemenin de önemli olduğunu gösterir.^[5]

Geleneksel evlerle ilişki doğrudandı. Hasırlar sıkıştırılmış toprak döşemenin tozunu halıdan uzak tutar, kerpiç duvar önünde oturanları da korurdu. Kamış başka yapı bölümlerinde de kullanılırdı; fakat örülmüş taban ve duvar hasırları rulo yapılabilen, satılan ve yenilenebilen ayrı ev eşyalarıydı. İltar’ın kaydettiği türler, tasarımın oda ölçülerine ve kullanım biçimine nasıl uyduğunu gösterir. Bu nedenle hasırcılık, bitki adlarının yanında sosyal ve mimarlık tarihi için de kaynaktır.^[6]

Değişen bir gelenek

Bitkisel örgüler zamanla çürüdüğü için çok eski hasırlar ender korunur. İltar tarihöncesi dokuma için arkeolojik izleri tartışır; bu izler bugünkü Beyşehir hasırcılığının değişmeden tarihöncesinden geldiğini kanıtlamaz. En doğrudan verileri yakın geçmişin hatıraları, görüşmeler ve belgelenmiş tekniklerdir. Kente göç ve dokumacı sayısındaki azalma zanaatı değiştirmiştir. Çalışma baskı altındaki bir geleneği kaydederken sulak alan ekolojisinin yaban hayatı kadar kültürel tarih için de önemini gösterir.^[7]