Eşrefoğlu Camii vakfiyesi

Vakfiyenin kaydettikleri

Vakfiye, vakıf kuran yazılı belgedir. M. Akif Erdoğru’nun çalışması, Süleyman Bey’in camisine ayırdığı taşınmazları ve gelirleri, yönetim hükümleriyle birlikte inceler. Anıtsal yapının nasıl işletilmesinin amaçlandığını gösteren somut kaynaktır.^[1]

Vakıflar mimariyi toprak, emek, gelir ve adlandırılmış sorumluluklarla bağlar. Dolayısıyla belge beyliğin toplumsal örgütlenmesini de aydınlatır; ancak yazılı niyetler daha sonraki kayıtların gösterdiği uygulamadan ayrılmalıdır.^[1]

Süren kurum

Caminin sonraki tarihi yönetim ve onarım değişimlerini içerir. Kuruluş belgesini Osmanlı dönemi verileriyle karşılaştırmak, mirasın neden yalnızca yapım tarihinden ibaret olmadığını gösterir: yapılar yinelenen ekonomik ve toplumsal emekle yaşadı.^[1][2]

Taçkapıya işlenen vakfiye

Caminin anıtsal taçkapısındaki tarihli kitabe kurucunun vakfını taş üzerinde korur. M. Akif Erdoğru’nun çalışması bu belgeyi daha sonraki cami vakfı kayıtlarıyla birlikte inceler. Kitabe Süleyman Bey’i adlandırır ve ibadet mekânını gelir kaynaklarına bağlar; mimari yüzeyin kendisi kurum tarihinin belgesidir.^[3][4]

Belge anlatıları vakfedilenler arasında dokumacıların hanını, cami ve han çevresindeki dükkânları, büyük hamamı ve değirmenleri sayar. Bunlar caminin süs komşuları değil kira veya üretim sağlayan mülklerdi. Coğrafyaları İçerişehir’i sur dışındaki kırsal arazi ve su gücüyle yürüyen işlere bağladı.^[3][5]

Gelir ve hizmet

Vakıf zaman içinde yapının bakımını ve belirlenen faaliyetlerin giderlerini karşılamak zorundaydı. Dükkân, toprak, bahçe, değirmen ve hamam gelirleri cami için yönetilebilir; Osmanlı kaynakları daha sonra değişen varlık ve gelirleri kaydederdi. Defter rakamları farklı tarihlerle muhasebe sistemlerine aittir; 1297’den beri tek değişmez yıllık bütçe değil, süreklilik ve dönüşüm kanıtıdır.^[3][2]

Vakfiye ile sonraki kayıtlar toplumsal kaynaklardır. Ticaret, tarım, değirmencilik, yönetim ve ibadette çalışan insanları görünür kılar. Yalnızca caminin yapım tarihine bakan anlatı, Süleyman Bey’in ölümünden sonraki kullanımı taşıyan emeği ve geliri kaçırır.^[3]

Kanıt nasıl okunur

Kitabe kurucunun açıkladığı niyetleri kaydeder; Osmanlı defteri, görevlilerin daha geç tarihte tanıdığı mülkleri ve personeli yazar. İkisini karşılaştırmak ekleme, kayıp ve onarımları gösterebilir. Kaynakların hiçbiri camiye gelen veya yakınında çalışan herkesi eksiksiz anlatmaz.^[3][2]