Millî Mücadele’de Beyşehir

Mütarekeden yerel direnişe

Mondros Mütarekesi sonrasında Batı Anadolu’daki işgaller, iç bölgede yer alan Beyşehir’i de siyasal krizin parçası yaptı. Necmi Uyanık, kazadaki Kuvâ-yı Milliye’yi Konya çevresinin erken örgütlenmelerinden biri olarak değerlendirir. Örgütlenmenin önemi; süvari alayı, yerel eşraf, köy yöneticileri ve gelişen millî hareket arasındaki bağlarda görülür. Bu anlatı, Beyşehir’in büyük bir muharebe alanı olduğunu değil, otoritenin tartışıldığı bir dönemde örgütlenme merkezi hâline geldiğini gösterir.^[1]

Kurmay subay Mehmet Nazım, Mart 1919’da Beyşehir’deki 7. Süvari Alayı görevine atandı. İlçeye yerleşmiş Çeçen muhacir bir aileden gelen Süleyman Sırrı Koydemir ise ticaret ve yerel kamu hayatında etkindi. Uyanık bu iki kişiyi hareketin başlıca örgütleyicileri arasında sayar, başka Beyşehirlilerin katkılarını da anlatır. Farklı toplumsal konumları, yerel direnişin yalnız askerî emirlerle açıklanamayacağını ortaya koyar.^[2]

Protesto ve seferberlik

15 Mayıs 1919’da İzmir’in işgali üzerine Beyşehir’den protesto telgrafları çekildi. 20 Mayıs tarihli ve padişah ile sadrazama gönderilen metinlerde imamların, muhtarların ve eşrafın imzaları bulunur. 24 Mayıs tarihli başka bir telgrafta Süleyman Sırrı, Müdafaa-i Milliye reisi olarak anılır. Uyanık, bu belgeye dayanarak örgütlü bir yapının o tarihe kadar kurulmuş olduğunu savunur; tarihli belge, kuruluş hakkındaki sonraki hatıralardan daha belirgin bir zaman işaretidir.^[3]

Örgütleyiciler gölün çevresinde, Kaşaklı ve Şarkikaraağaç yönlerinde dolaşarak muhtarlarla görüştüler. Uyanık’ın derlediği anlatımlar silah dağıtılması ve saklanması ile insan temini taleplerini aktarır. Dolayısıyla faaliyet yalnız ilçe merkezinde değil, çevre yerleşimlerde de yürütülüyordu. İstanbul hükümetinin görevlileri ve Konya valiliği bu girişimlere karşı çıktı; yazışmalar, yerel bağlılıklar ve askerî birliklerin denetimi mücadelede belirleyici oldu.^[4]

İsyanlar ve savaş

1919 Bozkır ayaklanmaları ile 1920 Delibaş ayaklanması, Konya bölgesinde millî hareketin denetimini zorlaştırdı. Uyanık’ın aktardığı basın haberleri ve hatıralara göre isyancılar Ekim 1920’de Beyşehir’e girerek hükümet dairesi ile telgrafhaneyi işgal etti ve kendi yerel görevlilerini belirledi. Büyük Millet Meclisi isyanın bastırılması için Refet Bele’yi ve başka birlikleri görevlendirdi. Bu olay, savaş yıllarında ilçedeki siyasal bağlılıkların tek biçimli olmadığını gösterir.^[5]

Beyşehir’in katkısı gönüllü savaşçılarla sınırlı değildi. Uyanık asker ve cephanenin yanı sıra tahıl, yatak, yorgan ve hayvan yardımlarını kaydeder. Mehmet Nazım daha sonra Batı Cephesi’nde görev aldı ve 15 Temmuz 1921’de Kütahya–Eskişehir muharebelerinde öldü; albaylığa ölümünden sonra yükseltildi. Süleyman Sırrı yerel örgütlenmede etkinliğini sürdürdü, bir süre belediye başkanlığı yaptı ve 1923’te öldü.^[6]

Kaynakların niteliği

Bu tarih Osmanlı ve askerî arşiv belgelerine, meclis tutanaklarına, dönemin Öğüt gazetesine, gazilerin hatıralarına ve Koydemir ailesinin sakladığı belgelere dayanır. Bir telgraf belirli tarihte açıklanmış bir tutumu belgelerken daha sonra kaydedilmiş hatıralar kişisel deneyimi taşır; iki kaynak türü aynı ağırlıkta değildir. Bu nedenle olayları ilgili belgeyle birlikte okumak gerekir. Çeçen ve İnguş muhacirler ile erken Cumhuriyet kurumları maddeleri, bu hikâyenin göç ve kurumsallaşma yönlerini tamamlar.^[7]